नविन राज दाहाल

मेरो विचार सन्दर्भ : आर्थिक अनिश्चितता, तीव्र प्रविधिगत परिवर्तन, भ्रामक सूचनाहरू र परस्पर प्रतिस्पर्धी वित्तीय प्रतिज्ञाहरूले आकार लिइरहेको वर्तमान विश्वमा मानिसहरूलाई विश्वास गर्न सकिने वित्तीय संस्थाहरूको आवश्यकता छ । उनीहरूलाई आफ्‌ना बचत सुरक्षित रहने, वित्तीय आवश्यकताहरू बुझिने र आफ्ना आकाङ्कक्षाहरूलाई जिम्मेवारी तथा संवेदनशीलताका साथ सहयोग गरिने संस्थाहरू चाहिन्छ । यही अन्तर्राष्ट्रिय क्रेडिट युनियन दिवस २०२६ को मूल सन्देश हो । यस वर्षको अक्टोबर १५ मा मनाइने यस दिवसको नारा “सहकारी वित्तः विचलनमय संसारमा स्थिर विश्वासको संकेत” रहेको छ । विश्व क्रेडिट युनियन परिषद् (ध्इऋऋग्) र विश्वव्यापी क्रेडिट युनियन प्रतिष्ठान (ध्ँऋग्) द्वारा घोषित यस नाराले विश्वास, स्थिरता र मानिसलाई केन्द्रमा राखेर प्रदान गरिने वित्तीय सेवाहरूको दीर्घकालीन महत्त्वलाई उजागर गरेको छ । नेपालका लागि यस नाराको विशेष महत्व छ । बचत तथा ऋण सहकारी अभियान लामो समयदेखि नेपालको वित्तीय तथा सामाजिक परिवेशको महत्वपूर्ण हिस्सा रहँदै आएको छ । सामूहिक प्रयास, पारस्परिक सहयोग र सामुदायिक सहभागितामा आधारित सहकारीहरूले साना बचत परिचालन गर्न, ऋणमा पहुँच बढाउन, जीविकोपार्जनका गतिविधिहरूमा लगानी गर्न तथा वित्तीय आत्मनिर्भरताको संस्कार विकास गर्न सहयोग पुर्‍याएका छन् । तर, अहिले सहकारी अभियान एक निर्णायक मोडमा उभिएको छ । यस क्षेत्रका केही संस्थामा देखिएका वित्तीय अनियमितता, कमजोर सुशासन, अपर्याप्त नियमन तथा बचतकर्ताको रकमको दुरुपयोगले जनविश्वासमा गम्भीर असर पारेका छन् । त्यसैले चुनौती सहकारी वित्तको विस्तार गर्नु मात्र होइन, यसलाई सुरक्षित, जवाफदेही, पारदर्शी तथा आफ्‌ना आधारभूत सिद्धान्तप्रति प्रतिबद्ध बनाइराख्नु पनि हो । यस अन्तर्राष्ट्रिय क्रेडिट युनियन दिवसमा नेपालको बचत तथा ऋण सहकारी अभियानले एउटा आधारभूत प्रश्नमा गम्भीरतापूर्वक विचार गर्ने अवसर पाएको छ ।

वित्तीय विचलन र अनिश्चितताले भरिएको संसारमा सहकारी वित्तलाई विश्वासको स्थिर र भरपर्दो सङ्केत कसरी बनाउन सकिन्छ त?

नेपालमा सहकारी वित्त व्यवस्थाको आधार स्तम्भका रूपमा

सहकारी दर्शन एउटा सरल तर शक्तिशाली विचारमा आधारित छ । व्यक्तिले एक्लै गर्न कठिन हुने काम सामूहिक प्रयासबाट सम्भव बनाउन सकिन्छ । स्रोतसाधन एकत्रित गरेर, जिम्मेवारी बाँडेर र सामूहिक निर्णय प्रक्रियामार्फत सदस्यहरूले आफ्ना साझा आर्थिक तथा सामाजिक हितका लागि संस्था निर्माण गर्न सक्छन् । नेपालमा सहकारी अभियान सार्वजनिक र निजी क्षेत्रसँगै सामुदायिक आर्थिक विकासको एउटा महत्वपूर्ण आधारका रूपमा विकसित भएको छ । विशेषगरी बचत तथा ऋण सहकारीहरूले औपचारिक वित्तीय सेवामा पहुँच पाउन कठिनाइ भोगिरहेका नागरिकका लागि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरेका छन् । स्थानीयस्तरमा उपस्थिति र सदस्यमा आधारित संरचनाका कारण यस्ता संस्थाले साना उद्यमी, किसान, ज्यालादारीमा निर्भर श्रमिक, महिला तथा ग्रामीण र शहरी समुदायका घरपरिवारलाई वित्तीय सेवामा जोड्न सक्छन् । नियमित बचत, उद्यम देखि उद्योग सम्मको सहयोग, सदस्यको निक्षेप तथा ऋण प्रवाहमार्फत यी संस्थाले कृषि, पशुपालन, साना व्यवसाय, शिक्षा, आवास तथा अन्य घरायसी आवश्यकताका लागि वित्तीय स्रोत उपलब्ध गराउन सक्छन् । नियमित बचत गर्ने बानी विकास गर्न र भविष्यका खर्चका लागि योजना बनाउन पनि सहकारीहरूले सहयोग पुर्‍याउँछन् । यसका अतिरिक्त सहकारीहरूले सामाजिक पूँजी निर्माण गर्न सक्छन् । सहकारीका सदस्यहरू केवल सेवाग्राही होइनन् उनीहरू संस्थाका मालिकसमेत हुन् र संस्थाको कार्यसम्पादन तथा भविष्यमा उनीहरूको प्रत्यक्ष सरोकार हुन्छ । यस सम्बन्धले वित्तीय सेवालाई लोकतान्त्रिक सहभागिता, साझा जिम्मेवारी र सामुदायिक विकाससँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ । त्यसैले सहकारीको विशिष्टता बचत सङ्कलन र ऋण प्रवाहमा मात्र सीमित हुँदैन । यसको वास्तविक विशेषता वित्तीय निर्णय प्रक्रियामा सदस्यलाई केन्द्रमा राख्नु र संस्थाको वित्तीय दिगोपनलाई साझा जिम्मेवारीका रूपमा स्थापित गर्नु हो ।

विचलनमय संसारमा स्थिर सङ्केतको अर्थ

“स्थिर संकेत” भन्नाले अनिश्चितताबीच विश्वसनीयता, स्पष्टता र निरन्तरताको प्रतिनिधित्व गर्नु हो । बचत तथा ऋण सहकारीका सन्दर्भमा यसको अर्थ सदस्यहरूले आफ्‌नो संस्था कसरी सञ्चालन हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्‌न सकून्, आफ्नो बचतको व्यवस्थापन कसरी भइरहेको छ भन्ने जानकारी पाऊन्, ऋण लिँदा न्यायोचित व्यवहारको अपेक्षा गर्न सकून् र आफ्नो वित्तीय भविष्यलाई असर गर्ने निर्णयहरूमा अर्थपूर्ण सहभागिता जनाउन सकून् भन्ने हो ।

“विचलनमय संसार” ले आज घरपरिवार र वित्तीय संस्थाहरूले सामना गरिरहेका विभिन्न चुनौतीहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । आर्थिक अवस्थाको उतारचढाव, बढ्दो वित्तीय अपेक्षा, डिजिटल माध्यमबाट फैलिने भ्रामक सूचना, ठगीपूर्ण लगानी योजना, साइबर जोखिम तथा वित्तीय निर्णयको बढ्दो जटिलता यसका उदाहरण हुन् । यस्तो परिस्थितिमा सहकारीमा भएको अर्थ पूँजीले तीनवटा महत्वपूर्ण आश्वासन दिन सक्छ ।

नेपालको सहकारी अभियानः निर्णायक मोडमा

नेपालमा बचत तथा ऋण सहकारीहरूको महत्व तिनको वित्तीय आकारबाट पनि स्पष्ट हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (क्ष्ःँ) को सन् २०२४ मा प्रकाशित एक मूल्याङ्कनअनुसार, सन् २०२३ जुनसम्म नेपालमा १४ हजारभन्दा बढी बचत तथा ऋण सहकारी थिए । ती संस्थामा करिब ४ खर्ब ७८ अर्ब रुपैयाँ बचत निक्षेप र करिब ४ खर्ब २६ अर्ब रुपैयाँ बराबरको सम्पत्ति रहेको उल्लेख गरिएको थियो । यी ऐतिहासिक तथ्याङ्क हुन तिनलाई क्षेत्रको वर्तमान आकारका रूपमा बुझ्‌नु हुँदैन । तथापि, तीनले नेपालको अर्थतन्त्रमा यस क्षेत्रको उल्लेखनीय वित्तीय उपस्थितिलाई देखाउँछन् । तर, सहकारी अभियानले विश्वासको गम्भीर सङ्कट पनि भोगेको छ । केही संस्थाले सामना गरेका समस्याले सुशासन, वित्तीय व्यवस्थापन, जोखिम मूल्याङ्कन, नियामक निकायहरूबीचको समन्वय तथा संस्थागत जवाफदेहितामा रहेका कमजोरी उजागर गरेका छन् । क्ष्ःँ ले अपर्याप्त तथ्याङ्क, कमजोर कर्जा तथा तरलता व्यवस्थापन र प्रभावकारी सुपरीवेक्षणमा रहेका कमिकमजोरीबाट उत्पन्न जोखिमप्रति ध्यानाकर्षण गराएको छ । यी समस्याका असर संस्थाको वासलातमा मात्र सीमित हुँदैनन् । सदस्यले आवश्यक परेको समयमा आफ्नो बचत झिक्न नपाउँदा बालबालिकाको शिक्षा, उपचार खर्च, घरायसी उपभोग, व्यवसाय सञ्चालन तथा अवकाशपछिको आर्थिक सुरक्षासमेत प्रभावित हुन सक्छ । परिवारहरूले कुनै एउटा सहकारीप्रति मात्र नभई समग्र सहकारी अभियानप्रति नै विश्वास गुमाउन सक्छन् । त्यसैले जिम्मेवारीपूर्वक सञ्चालन भइरहेका सहकारी र सहकारीका मूल्य तथा सिद्धान्तबाट विचलित भएका संस्थाबीच स्पष्ट भिन्नता छुट्याउनु आवश्यक छ । केही संस्थाको असफलताले वास्तविक सदस्यकेन्द्रित सहकारीहरूको योगदानलाई ओझेलमा पार्नु हुँदैन । त्यस्तै, सहकारीको पहिचानलाई कमजोर व्यवस्थापन, अनुचित आचरण वा सदस्यको रकमको दुरुपयोगलाई उचित ठहर गर्ने बहानाका रूपमा पनि प्रयोग गर्न मिल्दैन । अबको बाटो भनेको सङ्कटलाई इमानदारीपूर्वक स्वीकार गर्नु, बचतकर्ताको हित संरक्षण गर्नु, गलत कार्यमा सङ्लग्नलाई जवाफदेही बनाउनु र संस्थागत सुधारप्रति निरन्तर प्रतिबद्ध रहनु हो ।

विश्वासको पुनर्निर्माणः सहकारी मूल्यदेखि वित्तीय अनुशासनसम्म

विश्वास नारा, उत्सव, हौसला वा प्रचारप्रसारबाट मात्र पुनःस्थापित हुँदैन । यो दैनिक संस्थागत अभ्यास र मापन गर्न सकिने सुधारबाट आर्जन गर्नुपर्छ ।

१. सुशासन र लोकतान्त्रिक जवाफदेहिता सुदृढीकरण :

कुनै पनि सहकारीको सबलता त्यसको नेतृत्वको इमानदारी र सुशासनको प्रभावकारितामा निर्भर हुन्छ । सञ्चालक समितिले आफ्नो कानूनी तथा नैतिक दायित्व बुझ्नुपर्छ, सदस्यहरूको सामूहिक हितमा काम गर्नुपर्छ र व्यवस्थापनका निर्णयहरू भरपर्दो वित्तीय विश्लेषणमा आधारित छन् भन्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ । वार्षिक साधारणसभा केवल औपचारिकता पूरा गर्ने कार्यक्रम नभई सदस्यहरूको वास्तविक सहभागिता सुनिश्चित गर्ने प्रभावकारी मञ्च बन्नुपर्छ । सदस्यहरूले विश्वसनीय वित्तीय विवरण, लेखापरीक्षण प्रतिवेदन, कर्जा एकाग्रतासम्बन्धी विवरण तथा प्रमुख जोखिमबारे जानकारी प्राप्त गर्न पाउनुपर्छ । स्वार्थको द्वन्द्व पहिचान गरी त्यसको उचित व्यवस्थापन गरिनुपर्छ । सम्बन्धित व्यक्ति वा पक्षलाई दिइने ऋण, पहुँचका आधारमा गरिने विशेष व्यवहार, राजनीतिक हस्तक्षेप तथा निर्णय प्रक्रियामा शक्तिको केन्द्रीकरणलाई स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था र प्रभावकारी आन्तरिक नियन्त्रणमार्फत सम्बोधन गर्नुपर्छ । लोकतान्त्रिक स्वामित्व भनेको प्रतिनिधि निर्वाचित गर्ने अधिकार मात्र होइन । यसको अर्थ प्रश्न गर्ने, छानबिन गर्ने, सहभागी हुने र नेतृत्वलाई जवाफदेही बनाउने अधिकारसमेत हो ।

२. विवेकपूर्ण वित्तीय व्यवस्थापनमार्फत बचतको सुरक्षा :

सदस्यको निक्षेप वर्षौंको मेहनत, त्याग र आशाको परिणाम हो । त्यसैले बचतको सुरक्षा प्रत्येक बचत तथा ऋण सहकारीको पहिलो वित्तीय जिम्मेवारी हुनुपर्छ । संस्थाहरूले पर्याप्त तरलता कायम राख्नुपर्छ, ऋणीको ऋण तिर्न सक्ने क्षमता सावधानीपूर्वक मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ, कर्जा पोर्टफोलियो विविधीकरण गर्नुपर्छ र भाखा नाघेका ऋणको नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ । ऋण प्रवाह व्यक्तिगत सम्बन्ध वा प्रभावशाली व्यक्तिको दबाबका आधारमा नभई अभिलेखमा आधारित कर्जा मूल्याङ्कनका आधारमा हुनुपर्छ । सहकारीहरूले सट्टेबाजीमुखी घरजग्गा कारोबार, पर्याप्त मूल्याङ्कन नगरिएका परियोजना वा सीमित ऋणीमा अत्यधिक रकम केन्द्रित गर्ने अभ्यासबाट जोगिनुपर्छ । नियमित जोखिम परीक्षण, समयमै कर्जाको वर्गीकरण, पर्याप्त कर्जा नोक्सानी व्यवस्था, स्वतन्त्र लेखापरीक्षण र सही वित्तीय प्रतिवेदनले समस्या गम्भीर बन्नुअघि नै पहिचान गर्न मद्दत गर्छन् । उच्च ब्याजदर वा तीव्र वृद्धि लक्ष्य वित्तीय सबलताका प्रमाण होइनन् । सहकारीको वास्तविक शक्ति आफ्ना दायित्व समयमै पूरा गर्न सक्ने क्षमता, जोखिम व्यवस्थापन र दीर्घकालीन सदस्य विश्वास कायम राख्ने सामर्थ्यमा निहित हुन्छ ।

३. प्रभावकारी, एकरूप र जवाफदेही नियमन :

नेपालको सहकारी क्षेत्र सङ्घीय संरचनाअन्तर्गत सञ्चालन हुन्छ । जसमा सरकारका विभिन्न तहका निकायहरूको भूमिका रहन्छ । यस संरचनामा प्रभावकारी समन्वय, विश्वसनीय सूचना आदानप्रदान तथा नियामकीय जिम्मेवारीको स्पष्ट निर्धारण विशेष महत्त्वका विषय हुन् । विशिष्टीकृत सुपरीवेक्षणको विकास, संस्थागत प्रतिवेदन प्रणालीमा सुधार र सञ्चालन मापदण्डको स्पष्टताले वित्तीय समस्या बढ्दै जान नदिन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । नेपालको राष्ट्रिय सहकारी नियमन प्राधिकरणले बचत तथा ऋण सहकारीका लागि नियामकीय मापदण्ड तथा इजाजतपत्रसम्बन्धी सूचनाहरू प्रकाशित गरेको छ । जसले विशिष्टीकृत नियमनप्रतिको बढ्दो जोडलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । नियमन संस्थाको आकार, जटिलता र जोखिमअनुसार समानुपातिक हुनुपर्छ । यसले प्रारम्भिक चरणमै जोखिम पहिचान गर्न, आवश्यक सुधारात्मक कदम चाल्न लगाउन तथा गम्भीर उल्लङ्घनमा उचित कारबाही सुनिश्चित गर्न सक्नुपर्छ । साथै, नियामकीय सुधारको कार्यान्वयन एकरूप हुन आवश्यक छ । जिम्मेवारीपूर्वक सञ्चालन भइरहेका संस्थाले स्पष्ट मार्गदर्शन पाउनुपर्छ भने समस्याग्रस्त सहकारीका सदस्यले सुधार तथा बचाउ प्रक्रियाबारे पारदर्शी जानकारी प्राप्त गर्नुपर्छ । उनीहरूको वैध रुपमा हित संरक्षणका लागि केही कदम चालिँदै छन् भन्ने कुरा पनि स्पष्ट हुनुपर्छ । विश्वसनीय सहकारी क्षेत्रका लागि आन्तरिक आत्मअनुशासन र प्रभावकारी बाह्य सुपरीवेक्षण दुवै अपरिहार्य छन् ।

४. मानवीय सम्बन्ध कायम राख्दै डिजिटल प्रविधिको उपयोग :

डिजिटल प्रविधिले नेपालको सहकारी वित्तलाई अझ प्रभावकारी, पहुँचयोग्य र पारदर्शी बनाउने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्छ । डिजिटल अभिलेख, विद्युतीय भुक्तानी, स्वचालित लेखा प्रणाली, सुरक्षित सदस्य पोर्टल तथा एकीकृत प्रतिवेदन प्रणालीले सेवा प्रवाह सुधार्न र सञ्चालनगत कमजोरी घटाउन सक्छन् । तर प्रविधिको प्रयोगसँगै साइबर सुरक्षाका उपाय, तथ्याङ्क संरक्षण, कर्मचारी तालिम र उपयुक्त आन्तरिक नियन्त्रण पनि आवश्यक हुन्छन् । सदस्यहरूलाई फिसिङ, नक्कली सन्देश, व्यक्तिको परिचय दुरुपयोग गरेर गरिने ठगी तथा भ्रामक वित्तीय प्रस्तावबारे सचेत गराउनुपर्छ । डिजिटल रूपान्तरण समावेशी पनि हुनुपर्छ । ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, ग्रामीण क्षेत्रका घरपरिवार तथा डिजिटल साक्षरता कम भएका व्यक्तिहरूलाई सुरक्षित रूपमा वित्तीय सेवा प्रयोग गर्न थप सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ । उद्देश्य व्यक्तिगत सम्बन्धलाई प्रविधिले विस्थापित गर्नु होइन । बरु डिजिटल वित्तको सुविधा र सहकारीलाई विशिष्ट बनाउने पहुँच, मानवीय संवेदनशीलता तथा जवाफदेहिताबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो ।

५. वित्तीय साक्षरता र जानकार सदस्यताको प्रवर्द्धन :

सहकारीको जिम्मेवारी बचत सङ्कलन र ऋण वितरणमा मात्र सीमित हुँदैन । सदस्यलाई सूचित वित्तीय निर्णय गर्न सक्षम बनाउनु पनि यसको दायित्व हो । वित्तीय शिक्षा कार्यक्रमहरूमा घरायसी बजेट निर्माण, नियमित बचत, जिम्मेवार ऋण उपयोग, ब्याज गणना, ऋण व्यवस्थापन, लगानी जोखिम, डिजिटल सुरक्षा तथा सहकारी सदस्यका अधिकार र जिम्मेवारी समेटिनुपर्छ । स्थानीयस्तरमा सञ्चालन भइरहेको वा सदस्यको स्वामित्वमा रहेको संस्था भएकै कारण कुनै सहकारी स्वतः सुरक्षित हुन्छ भन्ने भ्रमबाट सदस्यहरू मुक्त हुनुपर्छ । उनीहरूलाई लेखापरीक्षण भएका वित्तीय विवरण हेर्न, संस्थाको दर्ता तथा सञ्चालन अनुमति प्रमाणित गर्न, निक्षेपका सर्तहरू बुझ्‌न र आफ्नो रकम कसरी लगानी भइरहेको छ भन्ने प्रश्न गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । वित्तीय रूपमा सचेत सदस्यहरूले जोखिमका प्रारम्भिक सङ्केत पहिचान गर्न र संस्थागत सुशासनमा रचनात्मक सहभागिता जनाउन बढी सक्षम हुन्छन् ।

सहकारी पूँजीलाई वास्तविक अर्थतन्त्रसँग पुनःजोड्ने :

दिगो बचत तथा ऋण सहकारी अभियानले वित्तीय स्रोतलाई उत्पादनशील आर्थिक गतिविधिसँग जोड्नुपर्छ । बचत परिचालनको उद्देश्य निक्षेप बढाउनु वा ऋणको परिमाण विस्तार गर्नु मात्र होइन; जीविकोपार्जनमा सुधार ल्याउनु र दीर्घकालीन आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्नु पनि हो । नेपालमा सहकारीहरूले कृषि आधुनिकीकरण, साना उद्यम विकास, स्थानीय उत्पादन तथा निर्माण, पर्यटन, सेवामूलक व्यवसाय र समुदायमा आधारित अन्य सम्भावनायुक्त आर्थिक गतिविधिमा योगदान पुर्‍याउन सक्छन् । उदाहरणका लागि, कृषक समुदायमा कार्यरत सहकारीले बीउबिजन, सिँचाइ, पशुपालन, भण्डारण तथा कृषि उपकरणका लागि उपयुक्त कर्जा उत्पादन विकास गर्न सक्छ । साना उद्यमीलाई सेवा दिने सहकारीले चालु पूँजी, लेखा व्यवस्थापन, व्यवसाय योजना र जिम्मेवार व्यावसायिक विस्तारमा सहयोग गर्न सक्छ । महिलाको नेतृत्वमा सञ्चालित सहकारीले नियमित बचत, उद्यमशीलता, वित्तीय स्वतन्त्रता र आर्थिक निर्णय प्रक्रियामा महिलाको सहभागिता बढाउन सक्छ । यस्तो कर्जा प्रवाह व्यावसायिक रूपमा विवेकपूर्ण हुनुपर्छ । सामाजिक उद्देश्य भएकै कारण कर्जा जोखिम समाप्त हुँदैन, र उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गरिँदैमा ऋण असुली सुनिश्चित हुँदैन । प्रत्येक ऋणको उपयुक्त मूल्याङ्कन, अनुगमन तथा जोखिम व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ । तथापि, बचत जिम्मेवारीपूर्वक परिचालन गरी सम्भावनायुक्त स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा लगानी गर्न सकेमा सकारात्मक चक्र सिर्जना गर्न सकिन्छ । बचतले लगानीलाई सहयोग गर्छ, लगानीले रोजगारी र आय सिर्जना गर्छ, र घरपरिवारको आम्दानी बढेपछि सदस्यहरू पुनः बचत गर्न सक्षम हुन्छन् । यसरी सहकारीहरू वित्तीय मध्यस्थकर्ता मात्र नभई समावेशी आर्थिक विकासका साझेदारसमेत बन्न सक्छन् ।

सबै सरोकारवालाको जिम्मेवारी :

• नेपालको बचत तथा ऋण सहकारी अभियानको पुर्नजागरण कुनै एउटा संस्थाको प्रयासबाट मात्र सम्भव छैन । यसका लागि सबै सरोकारवालाको सामूहिक प्रतिबद्धता आवश्यक छ ।
• सहकारीका सञ्चालक समिति तथा व्यवस्थापन : इमानदारी कायम राख्ने, जोखिमबारे जानकारी सार्वजनिक गर्ने, सबल वित्तीय प्रणाली अपनाउने र हरेक महत्त्वपूर्ण निर्णयमा सदस्यको हितलाई केन्द्रमा राख्ने ।
• सदस्य तथा बचतकर्ता : संस्थाका गतिविधिबारे जानकार रहने, सुशासनमा सहभागी हुने, अवास्तविक वित्तीय प्रतिफलका आश्वासनमाथि प्रश्न गर्ने तथा ऋण लिने र तिर्ने आफ्ना जिम्मेवारी पूरा गर्ने ।
• सहकारी सङ्घ तथा सञ्जाल : व्यावसायिक क्षमता विकास, सुशासनसम्बन्धी तालिम, सहकर्मी विच सिकाइ, संस्थागत अनुगमन तथा असल अभ्यासको आदानप्रदानलाई सुदृढ गर्ने ।
• नियामक निकाय तथा सरकार : प्रभावकारी सुपरीवेक्षण, विश्वसनीय तथ्याङ्क, समन्वित कार्यान्वयन, समयमै हस्तक्षेप तथा समस्याग्रस्त संस्थाको व्यवस्थापनमा पारदर्शी प्रक्रिया सुनिश्चित गर्ने ।
• विकास साझेदार, शैक्षिक संस्था तथा नागरिक समाज : वित्तीय साक्षरता, डिजिटल समावेशिता, अनुसन्धान, व्यावसायिक तालिम र सामुदायिक सचेतनामा योगदान पुर्‍याउने ।
• लेखापरीक्षक तथा वित्तीय पेसाकर्मी : स्वतन्त्रता, व्यावसायिक शङ्कालु दृष्टिकोण र आवश्यक सावधानी अपनाउँदै अनियमितता पहिचान गर्ने तथा महत्वपूर्ण जोखिमबारे स्पष्ट जानकारी दिने । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, जवाफदेहिता बाह्य निकायले मात्र थोपर्ने विषय होइन भन्ने कुरा सहकारी अभियान आफैँले प्रमाणित गर्नुपर्छ । सदस्यको रकम व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी प्राप्त गर्नु आफैँमा जवाफदेहिताको आधारभूत दायित्व हो ।

अन्तर्राष्ट्रिय क्रेडिट युनियन दिवस २०२६ः सहकारी प्रतिबद्धता नवीकरण गर्ने अवसर

अन्तर्राष्ट्रिय ऋण युनियन दिवस केवल औपचारिक उत्सवमा सीमित हुनुहुँदैन । नेपालमा यसलाई व्यावहारिक सुधार र सार्वजनिक सहभागिताको प्रभावकारी मञ्चका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ । बचत तथा ऋण सहकारी, तिनका सङ्घ तथा अन्य सरोकारवालाले यस अवसरमा वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न, बुझ्‌न सहज हुने संस्थागत कार्यसम्पादन विवरण सार्वजनिक गर्न, सदस्यसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न, जिम्मेवार ऋण उपयोग प्रवद्र्धन गर्न तथा वित्तीय ठगीविरुद्ध सचेतना अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन् । संस्थाहरूले यस दिवसलाई आफ्नो सुशासन अभ्यासको समीक्षा गर्न, वित्तीय जोखिम मूल्याङ्कन गर्न, गुनासो सुनुवाइ संयन्त्र सुदृढ गर्न तथा पारदर्शिता र सदस्य संरक्षणका लागि मापन गर्न सकिने प्रतिबद्धता तय गर्न पनि उपयोग गर्न सक्छन् । अर्थपूर्ण उत्सव भनेको नारा प्रदर्शन गर्नु वा प्रचार सामग्री वितरण गर्नु मात्र होइन । सदस्यहरूले देख्न, बुझ्न र मूल्याङ्कन गर्न सक्ने ठोस कार्यमार्फत नारालाई व्यवहारमा उतार्नु हो । नेपालको सहकारी अभियानका लागि एउटा प्रभावकारी प्रतिबद्धता यस्तो हुन सक्छ । हरेक सदस्यलाई अझ बढी जानकार बनाउने, हरेक संस्थालाई अझ बढी जवाफदेही बनाउने र हरेक वित्तीय निर्णयलाई अझ बढी जिम्मेवार बनाउने ।

अन्तमा :

विश्वास नै सबैभन्दा बलियो सङ्केत

नेपालको बचत तथा ऋण सहकारी अभियान वित्तीय समावेशिता, सामुदायिक उत्थानशीलता र साझा समृद्धिको महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा कायम रहन सक्ने सम्भावना छ । तर यसको भविष्य सहकारी मूल्य र सिद्धान्तलाई विश्वसनीय वित्तीय अभ्यासमा रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ । वर्तमान चुनौतीलाई केवल खतराका रूपमा हेर्नु हुँदैन । यसलाई संस्थागत कमजोरी सुधार्ने, व्यावसायिक मापदण्ड सुदृढ गर्ने, नियमनलाई प्रभावकारी बनाउने तथा सदस्यप्रतिको प्रतिबद्धता नवीकरण गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिनुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय क्रेडिट युनियन दिवस २०२६ को नारा “सहकारी वित्तः विचलनमय संसारमा स्थिर विश्वासको सङ्केत” ले वित्तीय संस्थाको वास्तविक मूल्य त्यसको आकार, निक्षेप, नाफा वा शाखा सङ्ख्याले मात्र निर्धारण गर्दैन भन्ने स्मरण गराउँछ । यसको वास्तविक मूल्य उसले जगाउने विश्वास, प्रदान गर्ने सुरक्षा, अपनाउने निष्पक्षता र मानिसको जीवनमा पार्ने सकारात्मक प्रभावबाट मापन हुन्छ । नेपालका लागि अबको बाटो स्पष्ट छ । सदस्यको बचत संरक्षण गर्ने, लोकतान्त्रिक सुशासन सुदृढ गर्ने, जिम्मेवार नवप्रवर्तन अपनाउने, जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने र सहकारी वित्तलाई सदस्य केन्द्रित उद्देश्यमा पुनःस्थापित गर्ने । सहकारीले प्रत्येक निर्णयमार्फत विश्वास आर्जन गर्छ । पारदर्शितामार्फत विश्वास जोगाउँछ, विवेकपूर्ण वित्तीय व्यवस्थापनमार्फत विश्वासको सुरक्षा गर्छ र जवाफदेहितामार्फत विश्वासलाई अझ सुदृढ बनाउँछ । अन्तर्राष्ट्रिय क्रेडिट युनियन दिवस, २०२६ का अवसरमा नेपालको बचत तथा ऋण सहकारी अभियानले एउटा सरल तर चिरस्थायी प्रतिबद्धता पुनःव्यक्त गरोस वित्तीय विचलनमयले भरिएको संसारमा सहकारी आर्थिक विश्वास, जिम्मेवारी र आशाको स्थिर सङ्केत बनेर रहनेछ ।

सन्दर्भ तथा थप अध्ययन सामग्रीहरू

१।     विश्व ऋण युनियन परिषद् (WOCCU) अन्तर्राष्ट्रिय ऋण युनियन दिवस २०२६ : “Cooperative Finance : A Steady Signal in a Noisy World“

२।     अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF), नेपाल : विस्तारित कर्जा सुविधा व्यवस्थाअन्तर्गत चौथो समीक्षा, २०२४; बचत तथा ऋण सहकारीका समस्याहरू सम्बोधन गर्ने विषयमा परिशिष्ट क्ष्ख् सहित

३।     अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF), नेपाल : सन् २०२६ को धारा क्ष्ख् परामर्श तथा विस्तारित कर्जा सुविधा व्यवस्थाअन्तर्गत सातौँ समीक्षा

४।     राष्ट्रिय सहकारी नियमन प्राधिकरण, नेपाल, नियामकीय मापदण्ड, इजाजतपत्रसम्बन्धी सूचनाहरू तथा सहकारीसम्बन्धी कानून

५।     सहकारी विभाग, नेपाल सरकार, सहकारीसम्बन्धी कानून तथा नियामकीय सूचनाहरू

लेखक – स्थिरीकरण कोष/नेफ्‌स्कून का कोष व्यवस्थापक हुन् ।