एजेन्सी । अमेरिका र इजरायलले शनिबार इरानविरुद्ध आक्रमण सुरु गरेका छन् । इजरायलले यसलाई ‘सतर्कताका रूपमा गरिएको हमला’ भनेको छ । इजरायलका रक्षा मन्त्री इजरायल कात्सले विज्ञप्ति जारी गर्दै देशभर ‘विशेष तथा निरन्तर आपतकालीन अवस्था’ घोषणा गरेका छन् ।

इरानी समाचार संस्था फ़ार्स न्यूज़ एजेंसीका अनुसार राजधानी तेहरानको डाउनटाउन क्षेत्रमा लगातार विस्फोटका आवाज सुनिएका छन् । एजेन्सीले सो क्षेत्रमा भएका तीनवटा विस्फोटका तस्वीरसमेत सार्वजनिक गरेको छ ।

इजरायल डिफ़ेंस फ़ोर्सेस (आईडीएफ) ले सामाजिक सञ्जाल एक्समार्फत आवश्यक सेवाबाहेक सबै गतिविधिमा रोक लगाइने जनाएको छ । इजरायलले नागरिक उडानका लागि आफ्नो हवाई क्षेत्र पनि बन्द गरेको छ । उता, इरानले पनि अर्को सूचना जारी नभएसम्म हवाई क्षेत्र बन्द गर्ने घोषणा गरेको छ ।

इजरायलको आक्रमणपछि मध्यपूर्वमा तनाव पुनः चर्किने खतरा बढेको छ । करिब दुई महिनाअघि पनि दुवै देशबीच १२ दिनसम्म युद्ध भएको थियो, जसमा दुवै पक्षका धेरैको ज्यान गएको थियो । BBCले विभिन्न स्रोतका आधारमा इजरायल र इरानमध्ये कसको सैन्य क्षमता बलियो छ भन्ने विषयमा विश्लेषण गरेको छ । यद्यपि, दुवै देशले आफ्ना केही सैन्य क्षमताहरू गोप्य राखेका हुन सक्ने बताइएको छ ।

International Institute for Strategic Studies (आईआईएसएस) ले दुवै देशका हतियार, मिसाइल र आक्रमण क्षमताको तुलना गरेको छ । यस अध्ययनमा सरकारी तथा सार्वजनिक स्रोतहरू प्रयोग गरिएका छन् । Stockholm International Peace Research Institute जस्ता अन्य संस्थाहरूले पनि सैन्य क्षमताको मूल्यांकन गर्ने गरे तापनि, तथ्यांक सार्वजनिक नगर्ने देशहरूको यथार्थ मूल्यांकन कठिन हुने बताइन्छ ।

ओस्लोस्थित Peace Research Institute Osloका निकोलस मार्शका अनुसार सैन्य क्षमताको मूल्यांकनमा आईआईएसएसलाई ‘बेञ्चमार्क’ मानिन्छ । आईआईएसएसका अनुसार इजरायलको रक्षा बजेट इरानको तुलनामा करिब सात गुणा ठूलो छ, जसले सम्भावित संघर्षमा इजरायललाई बलियो अवस्थामा राख्छ ।

आईआईएसएसका तथ्यांकअनुसार २०२२ र २०२३ मा इरानको रक्षा बजेट करिब ७.४ अर्ब अमेरिकी डलर थियो भने इजरायलको रक्षा बजेट करिब १९ अर्ब डलर पुगेको छ । कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) को अनुपातमा हेर्दा इजरायलको रक्षा खर्च इरानको भन्दा दोब्बर छ ।

आईआईएसएसका अनुसार इजरायलसँग ३४० वटा लडाकु विमान छन् । तीमध्ये एफ–१५ जस्ता लामो दूरीमा प्रहार गर्न सक्ने विमान तथा रडार छल्ने एफ–३५ विमान समावेश छन् । तीव्र आक्रमणका लागि प्रयोग हुने हेलिकप्टर पनि इजरायलसँग छन् ।

इरानसँग करिब ३२० वटा लडाकु विमान रहेको आईआईएसएसको अनुमान छ । तीमध्ये केही १९६० को दशकमा बनेका एफ–४, एफ–५ र एफ–१४ विमानसमेत छन् । तर निकोलस मार्शका अनुसार तीमध्ये कति विमान उडानयोग्य अवस्थामा छन् भन्ने स्पष्ट छैन, किनकि आवश्यक मर्मत सामग्री पाउन कठिन छ ।

इजरायलको सैन्य संरचनाको मुख्य आधार उसका ‘आइरन डोम’ र ‘एरो’ मिसाइल रक्षा प्रणाली हुन् । इजरायल मिसाइल डिफेन्स अर्गनाइजेशनका संस्थापक तथा हाल यरूशलम इन्स्टिच्युट फर स्ट्राटेजी एन्ड सेक्युरिटीका वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता उजी रहमानका अनुसार यी प्रणाली अत्यन्तै सटीक र प्रभावकारी छन् ।

उनी भन्छन्, ‘पछिल्लो शनिबार इजरायल र उसका सहयोगी देशहरूले इरानबाट प्रहार गरिएका मिसाइल र ड्रोनहरू नष्ट गर्दा म निकै सुरक्षित महसुस गरिरहेको थिएँ । छोटो दूरीको मिसाइल रक्षा प्रणालीमा यसको बराबरी अरू कतै छैन ।’

डिफेन्स आईका सम्पादक टिम रिप्लेले इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गर्नुपरेमा मुख्यतया मिसाइल प्रयोग गर्नुपर्ने बताउँछन् । इरानको मिसाइल कार्यक्रम मध्यपूर्वकै सबैभन्दा ठूलो र विविध मानिन्छ । अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डका तत्कालीन प्रमुख जनरल केनेथ म्याकेन्जीले २०२२ मा इरानसँग तीन हजारभन्दा बढी ब्यालिस्टिक मिसाइल रहेको बताएका थिए ।

इरानले सन् १९८०–८८ को इराक युद्धयता मिसाइल र ड्रोन प्रविधिमा ठूलो लगानी गर्दै आएको छ । हाल इजरायलमाथि भएका आक्रमणहरूमा प्रयोग भएका ड्रोन र छोटो दूरीका मिसाइल त्यही विकासको परिणाम मानिन्छ । साउदी अरेबियामाथि हूती विद्रोहीले प्रहार गरेका केही मिसाइलहरू पनि इरानमै बनेको विश्लेषकहरूको दाबी छ ।

आईआईएसएसका अनुसार इरानी नौसेनाको आधुनिकीकरण सीमित भए पनि उसका करिब २२० जहाज छन् । इजरायलसँग भने करिब ६० जहाज छन् । साइबर युद्धको सन्दर्भमा भने इरानको रक्षा प्रणाली कम विकसित भएकाले उसलाई बढी क्षति पुग्न सक्ने आँकलन छ ।

इजरायली राष्ट्रिय साइबर निर्देशनालयका अनुसार हाल साइबर आक्रमणको तीव्रता अघिल्ला समयभन्दा तीन गुणासम्म बढ्न सक्ने जोखिम छ । सात अक्टोबर २०२३ देखि वर्षको अन्त्यसम्म इजरायलमाथि ३,३८० साइबर आक्रमण भएको विवरण छ । उता, इरानले हालैका संसदीय निर्वाचनअघि करिब २०० साइबर आक्रमण विफल पारेको जनाएको छ ।

परमाणु हतियारको विषयमा इजरायलसँग त्यस्ता हतियार रहेको अनुमान गरिए पनि उसले औपचारिक रूपमा स्वीकार गरेको छैन । इरानसँग परमाणु हतियार हुने सम्भावना न्यून मानिन्छ । यद्यपि, उसमाथि त्यस्ता हतियार विकास गर्ने प्रयास गरेको आरोप लाग्दै आएको छ, जसलाई इरानले अस्वीकार गर्दै आएको छ ।

भूगोल र जनसंख्याको दृष्टिले इरान इजरायलभन्दा धेरै ठूलो छ । इरानको जनसंख्या करिब ८ करोड ९० लाख छ भने इजरायलको करिब १ करोड । सैनिक संख्यामा पनि इरान अगाडि छ । आईआईएसएसका अनुसार इरानसँग करिब ६ लाख सक्रिय सैनिक छन् भने इजरायलसँग करिब १ लाख ७० हजार मात्र । बीबीसीको सहयोगमा