मो.इसराफिल राइन,महोत्तरी(मटिहानी)- कुनै शैक्षिक संस्था केवल पठनपाठन गर्ने स्थल मात्र नभई व्यक्तिको जीवन, साधना र स्मृतिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण धरोहर पनि बन्न सक्छ। महोत्तरीको मटिहानी संस्कृत माध्यमिक विद्यालय अमिरलाल मण्डल, एमए, बीएडका लागि यस्तै एउटा कर्मभूमि हो। उहाँले आफ्नो जीवनका महत्वपूर्ण १३ वर्ष उक्त विद्यालयमा शिक्षण सेवामा समर्पित गर्नुभयो। विद्यालयमा बिताएका दिन, विद्यार्थीहरूसँगको आत्मीयता, सहकर्मी शिक्षकको साथ र संस्थाको विकासमा पुर्‍याएको योगदान उहाँका लागि जीवनका अविस्मरणीय अध्याय बनेका छन्।

मण्डल सरले मटिहानी संस्कृत माध्यमिक विद्यालयसँग जोडिएका पुराना स्मृति सुनाउँदै शिक्षण सेवाको सुरुआतदेखि विद्यालयको शैक्षिक तथा भौतिक विकासमा आफूले निर्वाह गरेको भूमिकालाई स्मरण गर्नुभएको छ। उहाँका अनुभवले मटिहानीको शैक्षिक इतिहास, गुरुकुलीय परम्परा र शिक्षकको संस्थाप्रतिको समर्पणलाई उजागर गर्छन्।

वि.सं. २०३२ सालमा शिक्षण सेवाको सुरुआत

मण्डलका अनुसार, वि.सं. २०३२ साउन १८ गते स्थायी नियुक्ति पाएपछि उहाँ पहिलोपटक मटिहानी संस्कृत विद्यालय पुग्नुभएको थियो। त्यसबेला विद्यालयको भौतिक अवस्था सामान्य थियो भने शैक्षिक गतिविधि सञ्चालनमा पनि विभिन्न चुनौती थिए। तर सीमित स्रोतसाधनका बीच सञ्चालन भइरहेको उक्त विद्यालय उहाँको जीवनको महत्वपूर्ण कर्मस्थल बन्न पुग्यो।

विद्यालय पुगेपछि तत्कालीन शिक्षक भोला मण्डलसँग भेट भएको र विद्यालय एक सातापछि मात्र खुल्ने जानकारी पाएको उहाँले स्मरण गर्नुभएको छ। घर टाढा हुनु र वर्षायाममा यातायात सहज नहुनुका कारण उहाँले मटिहानीमै बसेर सात दिन बिताउनुभयो। त्यस अवधिमा स्थानीय बजारको एउटा होटलमा दही–चिउरा खाएर समय बिताएको स्मृति आज पनि उहाँको मानसपटलमा ताजै छ।

विद्यालय सञ्चालनमा आएपछि अन्य शिक्षकसँग परिचय भयो। विद्यालयका सबैभन्दा कान्छा शिक्षकका रूपमा शिक्षण यात्रा सुरु गर्नुभएका मण्डलले तत्कालीन प्रधानगुरु बालमुकुन्द रेग्मीबाट प्राप्त स्नेह र अभिभावकीय व्यवहारलाई आफ्नो सेवायात्राको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा लिनुभएको छ।

अंग्रेजी शिक्षण र विद्यार्थीको भविष्य निर्माण

अंग्रेजी विषयमा विशेष दक्षता हासिल गर्नुभएका मण्डलले विद्यालयमा अंग्रेजी तथा व्यावसायिक शिक्षा अध्यापन गर्नुभयो। उहाँका अनुसार, त्यसबेला मटिहानी संस्कृत विद्यालयको शैक्षिक प्रभाव महोत्तरीमा मात्र सीमित थिएन। नेपालको पहाडी क्षेत्र, विशेषगरी ओखलढुङ्गालगायत जिल्लाका साथै भारतको बिहार र असमबाट समेत विद्यार्थी अध्ययनका लागि आउने गर्थे।

गुठी संस्थानबाट ५४ जना विद्यार्थीका लागि भोजन छात्रवृत्ति तथा आवासको सुविधा उपलब्ध हुनु आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीका लागि महत्वपूर्ण अवसर थियो। उक्त सुविधाले विद्यार्थीलाई अध्ययनमा निरन्तरता दिन सहयोग पुर्‍याएको उहाँको भनाइ छ।

विद्यालयमा अध्ययन गरेका कतिपय विद्यार्थीले पछि उच्च शिक्षा हासिल गरी लोकसेवा आयोगमार्फत सरकारी सेवामा प्रवेश गरेको उहाँले स्मरण गर्नुभएको छ। तीमध्ये केही अधिकृत, उच्च प्रशासकीय पदाधिकारी तथा सचिवसम्म बनेको प्रसंग उल्लेख गर्दै उहाँले विद्यार्थीको सफलतालाई शिक्षकको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धिका रूपमा लिनुभएको छ।

गुरुकुलीय वातावरण र गुरु–शिष्यको सम्बन्ध

मण्डलले मटिहानीको तत्कालीन शैक्षिक वातावरणलाई अनुशासन, संस्कार र गुरु–शिष्यबीचको आत्मीयताले भरिएको गुरुकुलीय परम्पराका रूपमा स्मरण गर्नुभएको छ। विद्यालयमा विज्ञान विषयका शिक्षक वीरेन्द्रकुमार मिश्रसँगै बस्ने, आफैँ खाना पकाउने र छात्रावासको वातावरणमा जीवन बिताउने दिनहरू उहाँका लागि विशेष स्मरणीय छन्।

उहाँले दैनिक प्रार्थना, घण्टी र कक्षाको नियमिततालाई व्यवस्थित बनाउँदै शिक्षालाई पाठ्यपुस्तकमा सीमित नराखी अनुशासन, संस्कार र चरित्र निर्माणसँग जोड्ने प्रयास गर्नुभयो। विभिन्न समुदाय र भौगोलिक क्षेत्रबाट आएका विद्यार्थी एउटै शैक्षिक वातावरणमा अध्ययन गर्दा सामाजिक सद्भाव र समान अवसरको भावना विकास भएको उहाँको बुझाइ छ।

विद्यालयका पूर्वविद्यार्थी ध्रुव रायले एसएलसी परीक्षामा नेपाली विषयमा नेपालमै प्रथम स्थान हासिल गरेको उपलब्धिलाई पनि मण्डलले संस्थाको गौरवपूर्ण इतिहाससँग जोडेर स्मरण गर्नुभएको छ।

कामु प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी

वि.सं. २०४३ देखि २०४५ सालसम्म मण्डलले मटिहानी संस्कृत विद्यालयमा कामु प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुभयो। उक्त अवधिमा विद्यालय भवन निर्माण, पठनपाठनलाई नियमित बनाउने, विद्यार्थीमा अनुशासन कायम गर्ने तथा शिक्षकबीच समन्वय स्थापित गर्ने कार्य उहाँका प्रमुख जिम्मेवारी थिए।

सीमित स्रोतसाधनका बीच विद्यालयको शैक्षिक गुणस्तर र संस्थागत विकासलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गरेको उहाँले बताउनुभएको छ। वि.सं. २०४८ सालमा श्रीराम माध्यमिक विद्यालयमा सरुवा भएपछि पनि मटिहानी संस्कृत विद्यालयसँगको उहाँको सम्बन्ध भने कायम रह्यो। विद्यालयको विकासमा पछि पनि योगदान गर्ने अवसर प्राप्त भएको उहाँको भनाइ छ।

विद्यालयको नाममा ११ बिघा जग्गा ल्याउन पहल

मण्डलको स्मृतिमा विद्यालयको आर्थिक आधार सुदृढ गर्न गरिएको जग्गासम्बन्धी पहल पनि महत्वपूर्ण छ। उहाँका अनुसार, स्वर्गीय राम एकवाल सिंहको नेतृत्वमा विद्यालय अघि बढिरहेको समयमा रुपन्देही जिल्लाको भैरहवानजिक भैँसाखादर गाउँमा रहेको मटिहानी स्थानको करिब ६० बिघा जग्गामध्ये ११ बिघा विद्यालयको नाममा ल्याउने प्रक्रियामा उहाँ सक्रिय रूपमा सहभागी हुनुभएको थियो।

तत्कालीन मन्त्री सीताराम दासको पहलमा उक्त जग्गा विद्यालयलाई उपलब्ध गराउने प्रक्रिया अघि बढेको र मालपोत कार्यालय, भैरहवामा आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी विद्यालयको नाममा दर्ता गराउन सफल भएको उहाँले स्मरण गर्नुभएको छ।

उक्त जग्गाबाट विद्यालयले अहिले उल्लेखनीय आयस्रोत प्राप्त गरिरहेको जानकारी पाउँदा आफूलाई सन्तोष र गर्वको अनुभूति हुने उहाँको भनाइ छ। विद्यालयको दीर्घकालीन आर्थिक आधार निर्माणमा आफूले पनि भूमिका निर्वाह गर्न पाएको उहाँले आफ्नो सेवाजीवनको अर्थपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिनुभएको छ।

पुरानो विद्यालय पुग्दा भावुक

केही समयअघि छोरा सुभासकुमार मण्डलसँगै मटिहानी पुग्ने अवसर प्राप्त भएपछि उहाँका पुराना स्मृति पुनः ताजा भए। अमेरिकामा कार्यरत छोरासँग विद्यालय पुग्दा वेदध्वनिसहित गरिएको स्वागतले आफूलाई भावुक बनाएको मण्डलले स्मरण गर्नुभएको छ।

विद्यालयको वर्तमान वातावरण देखेर छोराले शैक्षिक वातावरणको अनुभूति हुने प्रतिक्रिया दिएको प्रसंग उल्लेख गर्दै उहाँले विगत र वर्तमानबीचको परिवर्तनलाई स्मरण गर्नुभएको छ। कुनै समय सीमित भौतिक सुविधा र अनेक चुनौतीका बीच सञ्चालन भइरहेको विद्यालय आज व्यवस्थित शैक्षिक वातावरण र गुरुकुलीय परम्परासहित अघि बढिरहेको देख्दा आफूलाई गौरव लागेको उहाँको भनाइ छ।

नयाँ पुस्ताका लागि प्रेरणाको केन्द्र

मण्डलले मटिहानी संस्कृत विद्यालयको वर्तमान विकासलाई विगतमा रोपिएको बिरुवा विशाल वृक्षमा परिणत भएको अवस्थासँग तुलना गर्नुभएको छ। विद्यालयको उन्नतिमा पूर्वशिक्षक, अभिभावक, विद्यार्थी तथा शिक्षाप्रेमीहरूको योगदान रहेको उहाँको भनाइ छ।

आफ्ना प्रिय शिष्य ईश्वरीप्रसाद पौडेलको नेतृत्वमा विद्यालय अघि बढिरहेको देख्दा आफू आशावादी रहेको उहाँले उल्लेख गर्नुभएको छ। विद्यालयले ज्ञान, संस्कार, चरित्र र सेवाभावले सम्पन्न विद्यार्थी उत्पादन गर्दै स्थानीय समाजसँगको सम्बन्ध अझ प्रगाढ बनाउनुपर्ने उहाँको चाहना छ।

मण्डलका लागि मटिहानी केवल एउटा विद्यालय होइन, शिक्षकीय जीवनको साधनास्थल, युवावस्थाको कर्मभूमि र जीवनको उत्तरार्धमा सम्झनाको अमूल्य सम्पदा पनि हो। विद्यालयमा बिताएका १३ वर्षले उहाँको जीवनमा महत्वपूर्ण छाप छोडेका छन्।

शिक्षकको योगदान कक्षाकोठामा पाठ पढाउनमा मात्र सीमित हुँदैन। विद्यार्थीको भविष्य निर्माण, शैक्षिक संस्थाको उन्नति र समाजमा असल संस्कारको विकासमा पनि शिक्षकको भूमिका उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश मण्डलको जीवनस्मृतिले दिएको छ।

मटिहानीको माटोमा आफूले गरेको श्रम र समर्पण आज संस्थाको विकासका रूपमा देख्न पाउँदा उहाँ सन्तुष्ट हुनुहुन्छ। गुरुकुलीय परम्परालाई निरन्तरता दिँदै विद्यालयले आगामी पुस्तालाई गुणस्तरीय शिक्षा, नैतिक मूल्य र सेवाभाव प्रदान गर्न सकोस् भन्ने उहाँको कामना छ।