लेखक: चन्दन तिवारी

मधेश नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा भाषिक विविधताले भरिपूर्ण क्षेत्र हो। मिथिला सभ्यताको समृद्ध परम्परा, लोकगीत, लोकनृत्य, पर्व तथा सामुदायिक जीवनले मधेशको विशिष्ट पहिचान निर्माण गरेका छन्। दशैँजस्ता चाडपर्वले धार्मिक आस्था, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाउने अवसर प्रदान गर्छन्। तर कुनै पनि समाजको सांस्कृतिक परम्पराको मूल्याङ्कन गर्दा त्यसले महिला, दलित, सीमान्तकृत समुदाय र कमजोर सामाजिक अवस्थाका व्यक्तिहरूप्रति कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मधेशमा बोक्सीको आरोप लगाउने कुप्रथा, महिलालाई लक्षित गरेर प्रयोग गरिने अपमानजनक भाषा तथा चाडपर्वका अवसरमा गाइने केही अश्लील वा महिलाको गरिमामा चोट पुर्‍याउने गीतहरूको आलोचनात्मक अध्ययन नारीवादी दृष्टिकोणबाट गर्न सकिन्छ। यसको उद्देश्य मधेशको संस्कृति वा लोकपरम्परालाई अस्वीकार गर्नु होइन, बरु संस्कृति र मानव सम्मानबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो।

नारीवाद (Feminism) को अवधारणा

नारीवाद एउटा सामाजिक, राजनीतिक र बौद्धिक विचारधारा हो, जसले महिला र पुरुषबीच समान अधिकार, अवसर, सम्मान तथा सामाजिक न्यायको वकालत गर्छ। नारीवादको मुख्य उद्देश्य पुरुषविरोध गर्नु होइन; लैङ्गिक असमानता, भेदभाव, हिंसा र महिलामाथि हुने संरचनात्मक अन्यायको अन्त्य गर्नु हो।

नारीवादी दृष्टिकोणअनुसार समाजमा प्रचलित सबै परम्परा समान रूपमा न्यायपूर्ण हुँदैनन्। कुनै परम्पराले महिलाको आत्मसम्मान, स्वतन्त्रता र समान सहभागितालाई कमजोर बनाउँछ भने त्यसको आलोचनात्मक समीक्षा आवश्यक हुन्छ। यही दृष्टिकोण मधेशको सामाजिक जीवन, बोक्सीको आरोप र चाडपर्वसँग सम्बन्धित केही हानिकारक सांस्कृतिक अभ्यासको विश्लेषणमा उपयोगी हुन्छ।

मधेशमा बोक्सी प्रथा: अन्धविश्वास र लैङ्गिक विभेद

बोक्सी प्रथा भन्नाले कुनै व्यक्तिलाई जादुटुना गरेर अरूलाई बिरामी बनाएको, दुःख दिएको वा अनिष्ट गराएको आरोप लगाउने अन्धविश्वासमा आधारित अभ्यासलाई बुझिन्छ। नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा यस्तो आरोपका कारण महिलाहरूले अपमान, सामाजिक बहिष्कार र हिंसा भोग्नुपरेका घटनाहरू सार्वजनिक भएका छन्।

मधेशको सामाजिक परिवेशमा पनि बोक्सीको आरोपलाई अशिक्षा, अन्धविश्वास, पितृसत्तात्मक सोच, सम्पत्तिसम्बन्धी विवाद तथा सामाजिक शक्तिको असमानतासँग जोडेर विश्लेषण गर्न सकिन्छ। विशेषगरी सामाजिक वा आर्थिक रूपमा कमजोर महिलाहरू अन्यायको जोखिममा पर्न सक्छन्।

नारीवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा बोक्सीको आरोप केवल अन्धविश्वासको समस्या होइन; यो महिलाको शरीर, प्रतिष्ठा र सामाजिक अस्तित्वमाथि नियन्त्रण कायम गर्ने माध्यमसमेत बन्न सक्छ। कुनै रोग वा दुर्घटनाको वैज्ञानिक कारण खोज्नुको सट्टा महिलालाई दोषी ठहराउनु सामाजिक न्याय र मानवअधिकारविरुद्धको व्यवहार हो।

नेपालमा बोक्सीको आरोप (कसूर र सजाय) ऐन, २०७२ ले यस्तो आरोपसँग सम्बन्धित कसुरलाई दण्डनीय बनाएको छ। त्यसैले यस्ता अभ्यासको अन्त्यका लागि कानुनी कारबाहीसँगै शिक्षा, वैज्ञानिक चेतना र सामाजिक परिवर्तन आवश्यक छन्।

दशैँ, लोकसंस्कृति र महिलाको सम्मान

दशैँ धार्मिक आस्था, पारिवारिक भेटघाट, सामुदायिक सहभागिता र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। पर्वका अवसरमा गाइने लोकगीत, प्रस्तुत गरिने नृत्य र सामूहिक मनोरञ्जनले सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउन सक्छन्।

यद्यपि, कुनै पनि पर्व वा सांस्कृतिक कार्यक्रममा प्रस्तुत गरिने गीत र व्यवहारको सामाजिक प्रभावबारे प्रश्न उठाउन सकिन्छ। कतिपय स्थानीय गीत, ठट्टा वा प्रस्तुतिमा महिलाको शरीर, यौनिकता, चरित्र वा पारिवारिक अवस्थालाई लक्षित गरी अपमानजनक शब्द प्रयोग हुन सक्छन्। त्यस्ता अभिव्यक्तिलाई परम्पराको नाममा स्वतः उचित मान्न सकिँदैन।

तर सबै मैथिली, भोजपुरी वा मधेशी लोकगीत अश्लील छन् भन्नु गलत हुन्छ। लोकगीतको ठूलो हिस्सा प्रेम, भक्ति, प्रकृति, पारिवारिक सम्बन्ध, कृषि, विरह र सामाजिक जीवनसँग सम्बन्धित छ। आलोचना गर्नुपर्ने पक्ष भनेको महिलालाई होच्याउने, अपमान गर्ने वा हिंसा र विभेदलाई सामान्य बनाउने विशिष्ट अभिव्यक्ति र व्यवहार हुन्।

यसैले प्रश्न दशैँ वा लोकसंस्कृतिको विरोध गर्ने होइन। प्रश्न यो हो—हाम्रो सांस्कृतिक अभिव्यक्तिले महिलालाई सम्मानित मानवका रूपमा प्रस्तुत गर्छ कि मनोरञ्जनको वस्तुका रूपमा सीमित गर्छ?

अश्लीलता, लोकभाषा र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता

लोकसंस्कृतिमा दोहोरो अर्थ लाग्ने शब्द, व्यङ्ग्य, हास्य र खुला भाषाको ऐतिहासिक उपस्थिति हुन सक्छ। त्यसैले कुनै गीतमा प्रचलित भाषाको प्रयोग भएको भन्दै मात्र त्यसलाई अश्लील ठहर गर्नु उपयुक्त हुँदैन। त्यसको सन्दर्भ, उद्देश्य, प्रस्तुति र प्रभाव पनि हेर्नुपर्छ।

तर कुनै गीत वा प्रस्तुतिले महिलालाई अपमानित गर्छ, उनीहरूको सहमतिविना उनीहरूलाई यौनिक टिप्पणीको विषय बनाउँछ, वा महिलामाथिको हिंसा र विभेदलाई प्रोत्साहन गर्छ भने त्यसको आलोचनात्मक समीक्षा आवश्यक हुन्छ।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक अधिकार महत्त्वपूर्ण छन्। त्यसैगरी सम्मान, समानता र भेदभावमुक्त जीवन पनि आधारभूत अधिकार हुन्। यी अधिकारबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै प्रगतिशील समाजको जिम्मेवारी हो।

पितृसत्ता र सांस्कृतिक परिवर्तन

पितृसत्ता भनेको सामाजिक संरचना र मान्यताहरूमा पुरुषको शक्ति तथा प्रभुत्वलाई प्राथमिकता दिने व्यवस्था हो। यस्तो सोचले कहिलेकाहीँ पुरुषको व्यवहारलाई सामान्य ठान्ने र महिलाको आचरणमाथि कडा नियन्त्रण गर्ने दोहोरो मापदण्ड सिर्जना गर्छ।

उदाहरणका लागि, पुरुषले महिलामाथि अपमानजनक टिप्पणी गर्दा त्यसलाई सामान्य ठट्टा मान्ने तर महिलाले त्यसको विरोध गर्दा उनलाई परम्पराविरोधी ठान्ने प्रवृत्ति लैङ्गिक असमानताको एउटा रूप हो।

यस्तो अवस्थालाई परिवर्तन गर्न पुरुष र महिलाबीच विरोध सिर्जना गर्नु आवश्यक छैन। बरु पुरुष, महिला, युवा, कलाकार, शिक्षक, धार्मिक अगुवा र स्थानीय संस्थाहरूले मिलेर सम्मानजनक सांस्कृतिक अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छन्।

समाधानका उपाय

पहिलो, विद्यालय र समुदायमा लैङ्गिक समानता, मानवअधिकार तथा वैज्ञानिक सोचसम्बन्धी शिक्षा विस्तार गर्नुपर्छ।

दोस्रो, दशैँ तथा अन्य पर्वमा स्थानीय लोकगीत र सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई संरक्षण गर्दै महिलाको अपमान गर्ने अभिव्यक्तिको विकल्पमा सिर्जनात्मक, सम्मानजनक र मौलिक प्रस्तुति विकास गर्नुपर्छ।

तेस्रो, बोक्सीको आरोपमा पीडित व्यक्तिलाई कानुनी सहायता, सुरक्षा र सामाजिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ। आरोपलाई अन्धविश्वासका आधारमा स्वीकार नगरी प्रमाण, स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी र कानुनमा आधारित दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ।

चौथो, मैथिली, भोजपुरी तथा अन्य स्थानीय भाषाका लोकसाहित्य र गीतहरूको अध्ययन स्थानीय समुदायका कलाकार, महिला र अनुसन्धानकर्ताको सहभागितामा गर्नुपर्छ। यसले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै हानिकारक अभ्यास पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।

पाँचौँ, सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक छलफलमा मधेशको सम्पूर्ण संस्कृति वा कुनै समुदायलाई दोषी ठहर नगरी प्रमाण र सन्दर्भका आधारमा विशिष्ट व्यवहारको आलोचना गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

मधेशको संस्कृति यसको पहिचान, इतिहास र सामुदायिक जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार हो। तर संस्कृतिको संरक्षण भनेको समाजमा रहेका सबै पुराना अभ्यासलाई प्रश्न नगरी स्वीकार गर्नु होइन। वास्तविक सांस्कृतिक समृद्धि त्यतिबेला सम्भव हुन्छ, जब परम्पराले मानव सम्मान, समानता र सामाजिक न्यायलाई पनि स्थान दिन्छ।

बोक्सीको आरोपजस्तो अन्धविश्वास तथा महिलालाई अपमानित गर्ने सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको आलोचना मधेशविरोधी सोच होइन; यो मधेशलाई अझ न्यायपूर्ण, शिक्षित र समावेशी बनाउने प्रयास हो। नारीवादले हामीलाई यही प्रश्न सोध्न सिकाउँछ—कुनै परम्परा पुरानो हुँदैमा उचित हुन्छ कि त्यसले मानव गरिमा र समानताको सम्मान पनि गर्नुपर्छ?

संस्कृति हाम्रो पहिचान हो, तर मानव सम्मान हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो। परम्पराको संरक्षण गरौँ, अन्धविश्वास र अपमानको होइन; लोकसंस्कृतिलाई बचाऔँ, महिलाको गरिमा र समानतासहित।