दिवोद लामिछाने

 हालै एसईई तथा कक्षा १२ को परीक्षाका क्रममा विद्यार्थीहरूबाट जफत गरिएका सयौं मोबाइल फोनहरूलाई पानीमा डुबाएर तथा ढुङ्गाले हानेर नष्ट गरिएको घटनाले देशभरि बहस सिर्जना गरेको छ। परीक्षा प्रणालीको मर्यादा कायम राख्न नियम आवश्यक छन्। नियम उल्लङ्घन गर्नेहरूलाई कारबाही हुनुपर्छ भन्ने कुरामा दुईमत छैन।

 तर एउटा गम्भीर प्रश्न अझै बाँकी छ—के हामीले वास्तवमा केवल मोबाइल फोनहरू मात्र नष्ट गर्यौं, कि विज्ञान, स्रोत, वातावरण र भविष्यका अवसरहरू पनि सँगै तोड्यौं? परीक्षामा मोबाइल फोन लैजानु गलत हो। यसले निष्पक्ष मूल्याङ्कन प्रणालीलाई प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले यस्तो कार्यलाई समर्थन गर्न सकिँदैन। तर कुनै पनि दण्डको उद्देश्य केवल सजाय दिनु मात्र होइन; समाजलाई सही दिशा देखाउनु पनि हो।

 आजको विश्वमा दिगो विकास, पुनःप्रयोग, नवप्रवर्तन र स्रोत संरक्षणलाई प्राथमिकता दिइएको छ। यस्तो समयमा प्रयोग गर्न सकिने सयौं इलेक्ट्रोनिक उपकरणहरूलाई सार्वजनिक रूपमा नष्ट गर्नु कत्तिको दूरदर्शी निर्णय थियो भन्ने विषयमा गम्भीर बहस आवश्यक छ। आजको स्मार्टफोन केवल फोन होइन। यो एउटा पुस्तकालय हो, एउटा कक्षा कोठा हो, एउटा सञ्चार केन्द्र हो, एउटा अनुसन्धान उपकरण हो र ज्ञानको प्रवेशद्वार हो।

 एउटा सानो स्मार्टफोनभित्र अरबौं ट्रान्जिस्टर भएको माइक्रोप्रोसेसर, उच्च क्षमताको मेमोरी प्रणाली, क्यामेरा सेन्सर, जीपीएस रिसिभर, वायरलेस सञ्चार प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सञ्चालन गर्न सक्ने कम्प्युटिङ क्षमता तथा विभिन्न प्रकारका वैज्ञानिक सेन्सरहरू समावेश हुन्छन्। यी सबै प्रविधि मानव सभ्यताको दशकौं लामो वैज्ञानिक अनुसन्धान, इन्जिनियरिङ नवप्रवर्तन र वैश्विक सहकार्यको परिणाम हुन्। तर मोबाइल फोनको वास्तविक मूल्य केवल यसको बजार मूल्यले निर्धारण गर्दैन।

एउटा स्मार्टफोनभित्र पृथ्वीका बहुमूल्य तथा रणनीतिक महत्वका खनिज पदार्थहरू समावेश हुन्छन्। सुन, चाँदी, तामा, लिथियम, कोबाल्ट, निकेल र प्यालेडियमका साथै दुर्लभ पृथ्वी तत्वहरू (Rare Earth Elements) जस्तै नियोडिमियम, डिस्प्रोसियम, टर्बियम र युरोपियम प्रयोग गरिएका हुन्छन्। यी तत्वहरू आधुनिक प्रविधिको मेरुदण्ड मानिन्छन्। मोबाइल फोनको स्पिकर, भाइब्रेसन मोटर, डिस्प्ले, सञ्चार प्रणाली र विभिन्न इलेक्ट्रोनिक कम्पोनेन्टहरूमा यिनै तत्वहरूको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।

 यी दुर्लभ पृथ्वी तत्वहरू निकाल्न विशाल खानी सञ्चालन गर्नुपर्छ। ठूलो मात्रामा ऊर्जा, पानी र आर्थिक स्रोत खर्च गर्नुपर्छ। कतिपय अवस्थामा वातावरणीय प्रभाव पनि गम्भीर हुन्छ। यही कारणले विश्वका विकसित राष्ट्रहरू आज पुराना मोबाइल फोनहरूलाई फोहोरको रूपमा होइन, “Urban Mine” अर्थात् सहरी खानीका रूपमा हेर्न थालेका छन्। किनभने पुराना मोबाइल फोनहरूभित्र पुनःप्राप्त गर्न सकिने बहुमूल्य धातु र दुर्लभ तत्वहरूको ठूलो भण्डार लुकेको हुन्छ।

 आज युरोप, जापान, दक्षिण कोरिया र अमेरिका जस्ता राष्ट्रहरूले ई–वेस्ट पुनर्चक्रणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाएका छन्। त्यहाँ प्रयोग भइसकेका मोबाइल फोनहरूबाट सुन, चाँदी, तामा र दुर्लभ पृथ्वी तत्वहरू पुनः प्राप्त गर्न अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरिन्छ। विश्व अहिले स्रोतको अभाव, ऊर्जा संकट र जलवायु परिवर्तनको चुनौतीसँग जुधिरहेको अवस्थामा एउटा कार्यरत मोबाइल फोनलाई नष्ट गर्नु भनेको त्यसभित्र समावेश ऊर्जा, स्रोत, अनुसन्धान र सम्भावित उपयोगितालाई पनि नष्ट गर्नु हो।

मोबाइल फोनको जीवनचक्रलाई हेर्ने हो भने यसको अधिकांश कार्बन उत्सर्जन निर्माण प्रक्रियामै भइसकेको हुन्छ। खानीबाट खनिज निकाल्ने, प्रशोधन गर्ने, चिप निर्माण गर्ने, असेंबली गर्ने र विश्वभर ढुवानी गर्ने प्रक्रियामा ठूलो मात्रामा ऊर्जा खर्च हुन्छ। त्यसैले वातावरणविद्हरू भन्छन्—एउटा उपकरणको सबैभन्दा दिगो प्रयोग भनेको त्यसलाई सकेसम्म लामो समयसम्म प्रयोग गर्नु हो। यही कारणले आज संसारभर “Reduce, Reuse, Repair and Recycle” अर्थात् कम प्रयोग गरौं, पुनःप्रयोग गरौं, मर्मत गरौं र पुनर्चक्रण गरौं भन्ने अवधारणा बलियो बन्दै गएको छ।

 तर यो केवल धातु, प्रविधि र वातावरणको कथा मात्र होइन। यो मानिसहरूको कथा पनि हो। ती फोनहरूमध्ये कतिपय अभिभावकले आफ्नो महिनौंको कमाइ बचाएर किनेका होलान्। कतिपय फोन विदेशमा श्रम गरिरहेका बाबुआमाले आफ्ना छोराछोरीलाई पठाएका उपहार होलान्। कुनै फोनभित्र परिवारका दुर्लभ तस्बिरहरू थिए होलान्। कुनैमा विद्यालय जीवनका सम्झनाहरू थिए होलान्। कुनैमा परिवारका सदस्यहरूसँगको अन्तिम भिडियो वा आवाज सुरक्षित थियो होला।

एउटा मोबाइल फोन कहिलेकाहीँ केवल उपकरण हुँदैन; त्यो मानिसको जीवन यात्राको डिजिटल अभिलेख पनि हुन्छ। जब ती फोनहरू ढुङ्गाले फुटाइँदै थिए, त्यहाँ केवल प्लास्टिक, काँच र धातु मात्र फुटिरहेका थिएनन्। त्यहाँ कतिपय परिवारको मेहनत, पसिना र त्यागको प्रतीक पनि चकनाचुर भइरहेको थियो। गल्ती विद्यार्थीले गरेका हुन सक्छन्, तर ती फोनहरू किन्ने पैसा अभिभावकले तिरेका थिए। त्यसैले यस घटनाले धेरै अभिभावकको मन पनि दुखाएको हुन सक्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, ती फोनहरूलाई नष्ट गर्नुको सट्टा समाजको हितमा प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो। कानुनी प्रक्रिया पूरा गरी व्यक्तिगत डेटा सुरक्षित रूपमा हटाएर ग्रामीण विद्यालयहरू, पुस्तकालयहरू, बालगृहहरू, सामुदायिक सिकाइ केन्द्रहरू तथा डिजिटल शिक्षा कार्यक्रमहरूमा प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो।

 एउटै मोबाइल फोनमा हजारौं पुस्तकहरू, शैक्षिक भिडियोहरू, विज्ञानका सामग्रीहरू तथा भाषा सिक्ने स्रोतहरू राख्न सकिन्छ। धेरै विद्यार्थीहरूका लागि त्यो एउटा सानो डिजिटल पुस्तकालय बन्न सक्थ्यो। नेपालका धेरै विद्यालयहरूमा अझै पर्याप्त कम्प्युटर छैनन्। कतिपय विद्यालयमा इन्टरनेट पहुँच पनि सीमित छ। यस्तो अवस्थामा पुनःप्रयोग गरिएका मोबाइल फोनहरू डिजिटल शिक्षाको शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्थे। एउटा विद्यार्थीले त्यही फोनबाट गणित सिक्न सक्थ्यो।

 अर्कोले विज्ञानका प्रयोगहरू हेर्न सक्थ्यो। कसैले प्रोग्रामिङ सिक्न सक्थ्यो। कसैले अंग्रेजी भाषा अभ्यास गर्न सक्थ्यो। कसैले खगोलशास्त्र, रोबोटिक्स वा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको संसारमा पहिलो पाइला चाल्न सक्थ्यो। मोबाइल फोनहरूलाई विज्ञान शिक्षाका लागि प्रयोग गर्ने सम्भावना अझ रोचक छ। आधुनिक स्मार्टफोनभित्र कम्पास, एक्सेलेरोमिटर, जाइरोस्कोप, माइक्रोफोन, प्रकाश सेन्सर, म्याग्नेटिक सेन्सर तथा जीपीएस जस्ता उपकरणहरू हुन्छन्। विश्वका धेरै विद्यालयहरूमा स्मार्टफोनलाई पोर्टेबल विज्ञान प्रयोगशालाका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

 विद्यार्थीहरूले त्यसैबाट भौतिकशास्त्र, वातावरण विज्ञान, भूगोल तथा खगोलशास्त्रका आधारभूत प्रयोगहरू गर्न सक्छन्। कल्पना गरौं, ती जफत गरिएका फोनहरूमध्ये कुनै एउटा फोन कुनै ग्रामीण विद्यालयको डिजिटल पुस्तकालयमा पुगेको भए। सायद त्यही फोनबाट कुनै बालकले पहिलोपटक अन्तरिक्षबारे पढ्थ्यो। कुनै बालिकाले पहिलोपटक रोबोटिक्स वा कोडिङ सिक्थी। कसैले विज्ञानको भिडियो हेरेर अनुसन्धान गर्ने सपना देख्थ्यो। कसैले आफ्नो गाउँबाटै विश्वस्तरीय ज्ञानसँग परिचित हुने अवसर पाउँथ्यो। सायद त्यही फोनले भविष्यको कुनै वैज्ञानिक, शिक्षक, इन्जिनियर, चिकित्सक वा उद्यमी जन्माउन मद्दत गर्थ्यो।

यहाँ प्रश्न परीक्षा अनुशासनको विरोध गर्ने होइन। प्रश्न स्रोत व्यवस्थापनको हो। प्रश्न प्रविधिलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोणको हो। प्रश्न भावी पुस्तालाई हामीले कस्तो सन्देश दिइरहेका छौं भन्ने हो। यदि गल्तीको जवाफ केवल विनाश हो भने हामीले अवसर गुमाउन सक्छौं। तर यदि गल्तीबाट पनि शिक्षा, सुधार र सामाजिक उपयोगको मार्ग खोज्न सक्यौं भने त्यही घटना सकारात्मक परिवर्तनको आधार बन्न सक्छ। आज विश्व कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, अन्तरिक्ष प्रविधि, हरित ऊर्जा र डिजिटल रूपान्तरणको युगमा प्रवेश गरिरहेको छ।

यस्तो समयमा प्रविधिको मूल्य केवल त्यसको बजार मूल्यले निर्धारण गर्दैन। त्यसभित्र समावेश ज्ञान, अनुसन्धान, ऊर्जा, प्राकृतिक स्रोत र भविष्यका सम्भावनाहरूले निर्धारण गर्छ। अन्ततः हामीले आफैंलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ—हामीले वास्तवमा के तोड्यौं? केवल केही सय मोबाइल फोन? वा हजारौं घण्टाको वैज्ञानिक अनुसन्धान, पृथ्वीबाट निकालिएका बहुमूल्य स्रोत, अभिभावकको मेहनतले कमाएको पैसा, विद्यार्थीका सम्झनाहरू, डिजिटल शिक्षाका अवसरहरू र भविष्यमा समाजलाई लाभ दिन सक्ने सयौं सम्भावनाहरू? सायद यही प्रश्न नै यस घटनाको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा हो। किनकि कहिलेकाहीँ एउटा मोबाइल फोन फुट्दा केवल एउटा उपकरण नष्ट हुँदैन; त्यससँगै केही सपना, केही सम्भावना, केही ज्ञानका ढोकाहरू र केही भविष्यहरू पनि मौन रूपमा हराउँछन्।

लेखक कमलामाई बोर्डिंङ्ग स्कुल बर्दिवासका संस्थापक प्रधानाध्यापक हुन् ।