अजय शाह
गौशाला (महोत्तरी)। आगो बलिरहेको थियो। कुशले बनाइएको प्रतीकात्मक शव बिस्तारै खरानीमा परिणत हुँदै थियो। वरिपरि उभिएका आफन्त र गाउँलेका आँखामा आँसु थिए। तर १७ वर्षीय आदित्यराज मण्डलको आँखाअगाडि भने बुबाको अनुहार घुमिरहेको थियो।

बुबाको हात समातेर हिँड्ने उमेरमा रहेका आदित्यराजले शनिबार आफ्नै बुबा गङ्गाराम मण्डलको प्रतीकात्मक शवमा मुखाग्नि दिनुपर्‍यो। आगोले कुशलाई जलाउँदै गयो, तर उनको मनमा एउटै प्रश्न जीवित रह्यो— ‘बुबा कहाँ हुनुहुन्छ ?’

रसुवामा आएको विनाशकारी बाढीमा बेपत्ता भएका गङ्गारामको शव लामो समयसम्म खोज्दा पनि फेला नपरेपछि परिवारले अन्ततः मन कठोर पार्दै कुशको प्रतीकात्मक शव बनाएर दाहसंस्कार गरेको हो।

महोत्तरीको मटिहानी नगरपालिका–७ का गङ्गारामको शनिबार परिवारजन तथा गाउँलेको उपस्थितिमा प्रतीकात्मक अन्तिम संस्कार गरिएको हो। छोरा आदित्यराजले बुबाको प्रतीकात्मक शवमा मुखाग्नि दिए।

गङ्गाराम परिवारका लागि सहारा मात्र हुनुहुन्थेन, छोराछोरीका लागि भविष्यको सपना पनि हुनुहुन्थ्यो। तर भदौमा आएको बाढीले एकै झट्कामा उहाँलाई परिवारबाट टाढा बनायो।

काठमाडौँबाट रसुवा हुँदै पर्यटकलाई मानसरोवर यात्रा गराउने संस्थामा कुकका रूपमा काम गर्दै आउनुभएका गङ्गारामले भदौ ९ गते परिवारसँग अन्तिमपटक कुराकानी गर्नुभएको थियो। रिचा ट्रेकु नामक संस्थामा कार्यरत उहाँ त्यसपछि परिवारको सम्पर्कमा आउनुभएन।

सुरुमा परिवारले बाढीपछि सम्पर्कविहीन हुनुभएको होला, केही दिनमा खबर आउला भन्ने आशा गरेको थियो। दिन बित्दै गए। खोजी भयो। आफन्त र गाउँलेले सम्भावित ठाउँमा खबर खोजे। तर गङ्गारामको कुनै अत्तोपत्तो लागेन।

समय बित्दै जाँदा आशा र पीडाबीच परिवारको प्रतीक्षा झन् कठिन बन्दै गयो।

अन्ततः शव नभेटिए पनि धार्मिक संस्कार पूरा गर्नुपर्ने बाध्यतामा परिवार पुग्यो। गङ्गारामको वास्तविक शवको सट्टा कुशको प्रतीकात्मक शव बनाएर अन्तिम संस्कार गर्ने निर्णय गरियो।

पति बेपत्ता भएदेखि गुञ्जा देवीका आँखाका आँसु थामिएका छैनन्। शनिबार उहाँका लागि झन् कठिन दिन थियो। श्रीमानको अन्तिम अनुहारसम्म हेर्न नपाई अन्तिम संस्कारको पीडा सहनुपर्‍यो।

आफन्तहरू वरिपरि थिए। धार्मिक विधि चलिरहेको थियो। कुशको शव चितामा राखिएको थियो। तर गुञ्जा देवीको मनले श्रीमान्लाई बिदाइ गर्न सकेको थिएन।

प्रत्यक्ष शव नदेख्दा मृत्यु स्वीकार्न पनि मनले मान्दैन। कतै जीवितै हुनुहुन्छ कि भन्ने आशाले पनि छाड्दैन। यही आशा र यथार्थबीच मण्डल परिवार लामो समयदेखि बाँचिरहेको थियो।

कुशको शवलाई आगो दिइरहँदा परिवारका सदस्यको मनमा एउटै पीडा थियो— यदि उहाँको शव नै भेटिएको भए कम्तीमा अन्तिमपटक अनुहार त हेर्न पाइन्थ्यो। तर त्यो अवसर समेत परिवारले पाएन।

शनिबारको दाहसंस्कारपछि चिताको आगो निभ्यो। कुश खरानी बन्यो। धार्मिक संस्कार पूरा भयो। आफन्त र गाउँले घर फर्किए।

तर मण्डल परिवारको प्रतीक्षा भने सकिएन।

बाढीले गङ्गारामलाई बेपत्ता मात्र बनाएन, परिवारबाट अन्तिम बिदाइको अधिकारसमेत खोसेको छ। मृत्युको औपचारिक संस्कार त भयो, तर मनले अझै उहाँलाई बिदाइ गर्न सकेको छैन।

आदित्यराजले बुबाको प्रतीकात्मक शवमा मुखाग्नि त दिए, तर उनको मनले बुबालाई मृत स्वीकारिसकेको छैन। बुबासँग बिताएका दिन, कुराकानी र सम्झना उनको मनमा अझै ताजा छन्।

‘बुबा कहाँ हुनुहुन्छ ?’—यो प्रश्नको उत्तर अहिले कसैसँग छैन।

एक महिनाअघि पहाडमा आएको बाढीले तराईको मटिहानीमा रहेको एउटा परिवारको जीवनमा यस्तो पीडा छोडेर गएको छ, जसको कुनै सहज अन्त्य छैन। रसुवाको पहाडमा आएको बाढीको भेल रोकिइसकेको होला, तर त्यसले मण्डल परिवारको जीवनमा ल्याएको आँधी अझै रोकिएको छैन।

गङ्गारामको शव भेटिएन। परिवारले कुशको शव जलायो। संस्कार पूरा भयो।

तर आमाको आँखामा श्रीमान्को प्रतीक्षा र छोराको मनमा बुबाको खोजी अझै बाँकी छ।

आर्यघाटको आगो निभिसकेको छ। कुश खरानी भइसकेको छ। तर मण्डल परिवारको मनमा सल्किएको पीडाको आगो कहिले निभ्छ—त्यसको उत्तर समयसँग पनि छैन।